अनोजा गुरुमां : नेपालको बौद्ध समाजका एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व

Image for post
Image for post

राजेन मानन्धर
काठमाडौं उपत्यका भन्दा करिब २८ किलोमिटर टाढा रहेको प्राचिन बस्ती बनेपाको वांख्यः टोलमा शारदा मानन्धरको रुपमा उहाँको जन्म हरि नारायण मानन्धर र रत्न माया मानन्धरको कोखबाट विसं २०१६ असार २९ गते अर्थात् सन् १९६० जुलाइ १७का दिनमा भयो ।
खानपिउन समस्या नभएको मध्यम वर्गीय परिवारमा उहाँ एक सामान्य सामाजिक, मिलनसार सदस्यको रुपमा हुर्कनुभयो । खेती किसानी गर्नुपथ्र्यो, घरमा व्यापारको पनि काम थियो — दुबै काममा उहाँको सानैदेखि सहयोग हुन्थयो । तर पढाइलेखाइलाई खासै प्राथमिकता थिएन । त्यसैले कक्षा ५ पुरा हुने बितिकै उहाँले पढाइ त्याग्नु पर्यो । बाल्यकालदेखि नै पञ्चशीलमा बस्ने, भन्ते गुरुमांहरुको धर्मदेशना सुन्नजाने वा कतै परित्राण जस्तो धार्मिक गतिविधि भयो भने सँधै पहिलै पुग्नुहुन्थ्यो उहाँ । घरमा मारकाट गर्ने कुरा आयोकि उहाँ अघि सरेरै विरोध गर्नुहुन्थ्यो ।

सुन्दर र सुशिल भएकीले होला १० वर्षको कलिलै उमेरमा नै विभिन्न परिवारबाटउहाँलाई बुहारी बनाउने प्रस्तावहरु गइरहन्थ्यो उहाँको परिवारसामु । स्वभाविक थियो त्यसबेला सानै उमेरमा विवाह गरिदिने चलन — घरमा आइरहने विवाह सम्बन्धी प्रस्तावबाट बच्न उहाँलाई कठिनै भयो । उहाँ भने जीवनलाई दुखको रुपमा देख्नहुन्थ्यो । यो जंजालबाट मुक्त हुने बाटो खोजिरहनुहुन्थ्यो ।

स्थानीय बौद्ध समाजमा अलिकति सम्बन्ध भएपछि उहाँमा अचानक सामाजिक जीवन र वैवाहिक जीवनप्रति वितृष्णा जस्तो विकास भयो । प्रवजित भएर भिक्षुणी जीवन बिताउन उहाँले निर्णय लिइसक्नुभएको थियो । तर यसरी जानलाई घरको स्वीकृति अनिवार्य थियो । यसको लागि उहाँले आफैले कागज बनाएर बुबाको औंलाको छाप लिएर समेत जानुभयो । प्रवजित हुनु समेत एउटा संघर्ष थियो त्यो बेला ।

वि.सं. २०२७ कार्तिक ८ उहाँले एक्लै घर छाड्नुभयो र धुलिखेल बिहारका भिक्षु धर्मानन्दको काठमाडौंस्थित घरमा ७ दिनसम्म लुकेर बस्नुभयो । पछि अनागारिका संघरक्षिता र भिक्षु धर्मान्दको साथमा शारदा बनारस पुग्नुभयो । त्यहाँको बर्मेली विहारमा खेमा नामबाट सर्वप्रथम अनाकारिका हुनुभयो, र पछि भिक्षु प्रज्ञानन्द महास्थवीरले उहाँको लागि अर्कै नाम जुराइदिनुभयो — अनोजा । विधिवत अनागारिका भइसकेपछि उहाँले घरमा सन्देश पठाउनुभयो र उहाँको नयाँ जीवन शुरु भयो ।
प्रवजित जीवन पनि व्यवहारमा त्यति सजिलो भएन उहाँको लागि । उहाँ नेपाल फर्केर त्रिशूलीको सुगतपूर विहारमा एक महिना बस्नुभयो । पछि पाटनस्थित चन्कीटोलको विहारमा संघरक्षिता गुरुमासँग केही समय बस्नुभयो । जीवन कता कता सकसपूर्ण थियो । घरमा जाँदा समेत पनि खासै सहयोग नपाएपछि उहाँले दृढनिश्चय गर्नुभयो — अब कस्तो सुकै कठिन परिस्थिति किन नआओस् म बरु भिक्षाटन गरुंला तर प्रवजित जीवनबाट फर्केर जान्न ।
केही समय धर्मचारी गुरुमांसँग किमडोल विहारमा पनि बस्नुभयो र उहाँकै सहयोगमा पछि धम्मावती गुरुमासँग धर्मकीर्ति विहारमा बस्न थाल्नुभयो । र यहीँ उहाँले भनेजस्तो धर्ममा र अध्ययनमा लाग्ने समय पाउनुभयो ।

पढाइमा उहाँको सानैदेखिको रुचि थियो । बिचमा पढाइ छुटेको भएपनि उहाँले एसएलसी उतीर्ण गर्नुभयो । उहाँको पढाइको यात्रा जारी रह्यो । उहाँ सन् १९८१मा बुद्धधर्मको अध्ययन गर्न म्यानमार पनि पुग्नुभयो । उहाँले खेमाराम विहारमा अभिधर्मको अध्ययन गर्न थाल्नुभयो तर त्यहाँको सरकारले विदेशी विद्यार्थी नराख्ने नीति लिएपछि फर्केर आउनुभयो । त्यसपछि बनासरमा गएर काशी हिन्दु विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्नुभयो र पछि सन् १९९८मा सम्पूर्णानन्द विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधी हासिल गर्न सफल हुनुभयो । अहिले पनि उहाँ केही न केही लेखिरहनुहुन्छ । लेखपढ गर्न उहाँ कहिल्यै छोड्नुहुन्न — करिब एक दर्जन पुस्तक प्रकाशित भइसक्यो र केही हुन बाँकी छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय बौद्धहरुको बिचमा उहाँ स्थापित नै हुनुहुन्छ अनि यसैको कारण विश्वका विभिन्न देशहरुको भ्रमणमा पनि पुगिरहनुहुन्छ । उहाँले अहिलेसम्म बिसौंवटा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सभा समारोहहरुमा भाग लिइसक्नुभएको छ र विश्वका बौद्ध संघसंस्थाहरु, विहारहरुको नियमित सम्पर्कमा हुनुहुन्छ ।
उहाँको लगन, योगदानलाई कदर गर्दै विभिन्न राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरुले उहाँलाई विभिन्न समयमा सम्मान र कदरपत्रहरु दिएको पाइन्छ । ती मध्ये प्रमुख म्यानमार सरकारबाट दिइएको महासद्धम्म जोतिकधज एक हो ।
विभिन्न देशहरुको भ्रमण गर्ने नेपालका गुरुमांहरु मध्ये उहाँ एक हुनुहुन्छ । उहाँको यस यात्रालाई विश्व भ्रमण भनेर पनि भन्न सकिन्छ । उहाँले भ्रमण गरिसक्नुभएका देशहरु मध्ये इटली, फ्रान्स, जर्मनी, बेलायत, स्वीजरल्याण्ड, संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानाडा, इजराइल, थाइल्याण्ड, बेल्जियम, म्यानमार, सिंगापुर, भारत, श्रीलंका, मलेसिया, पाकिस्तान, चीन, कोरिया आदि हुन् ।
निडर, स्पष्टवक्ता र स्वावलम्बी स्वभावका कारण उहाँ कतिपय अवस्थामा नेपालकै बौद्ध वृत्तमा कहिलेकाहीँ असहज स्थितिमा समेत पर्नुहुन्छ । तर उहाँ कहिल्यै डकमगाउनुहुन्न । यो २१औ शताब्दीमा भिक्षुहरु जस्तै भिक्षुणीहरु पनि सक्षम छन् अनि महिला भएकै कारणले कसैमाथि लान्छना लगाउन र विभेद गर्नुहुन्न भन्ने मुद्दामा अडिग पनि हुनुहुन्छ ।
उहाँ विशेष गरी सामान्य जनसमुदायलाई उनीहरुले बुझ्ने भाषामा प्रवचन दिन मनपराउनुहुन्छ र त्यसैले उहाँका प्रवचनहरु सरल र सामान्य मानिसले सजिलोसँग बुझ्ने खालका हुन्छन् ।
उहाँले प्रवजित जीवन शुरु गर्नुभएको नै ५० वर्ष पुगिसकेको छ । तैपनि उहाँ संघर्षबाट थाक्नुभएको छैन । २०५३सालमा चोभार सुन्दरीघाट र बाग्मती नदीको छेउमा उपासक उपासिकाहरुबाट पाएको सहयोगबाट उहाँले. ‘सुलक्षण कीर्ति विहारस्थाना गर्नुभयो । त्यहाँ ३८ फिट अग्लो सिद्धार्थ सालिक समेत उभ्याइएको छ ।
सन् १९८७ देखि उहाँले नेपाली उपासक उपासिकाहरुका लागि भारत लगायत विभिन्न बौद्ध देशमा तीर्थयात्राहरु हरेक वर्ष जस्तै आयोजना गरिरहनुभएको छ । यसको फलस्वरुप विदेशी बौद्ध समाज नदेखेका नेपालीहरुले विभिन्न देशका जनताले भगवान बुद्धलाई कति कसरी श्रद्धा गर्छन् र बौद्ध समाज भनेको कस्तो हुन्छ भन्ने ज्ञान प्राप्त गर्न पाएका छन् ।

उहाँ धर्मदानको नाममा प्रवचन मात्र दिएर पनि बस्नुहुन्न । उहाँले अहिले आफ्नो विहार मार्फत करिब ४० जना अनाथ बालबालिकाहरुलाई पढाउने र संरक्षण दिइरहनुभएको छ ।
विहारमा परियत्ति कक्षा संचालन गर्नमा पनि उहाँको योगदान छ । उहाँकै प्रेरणाले काठमाडौं देखि दुर्गम जिल्लाहरुका किशोरीहरुले समेत अनागारिका भई बुद्ध शिक्षा ग्रहण गर्ने अवसर प्राप्त गरेका छन् । ती मध्ये कतिले भने अध्ययन पश्चात् चीवर त्याग गरी सामान्य जीवन बिताउन पनि पुगेका छन् ।
विहारमा आउने उपासक उपासिकाहरुमा बुद्धधर्म सम्बन्धी चेतना जगाउन हरतरह प्रयास गरिरहनुहुन्छ उहाँ । त्यसमा पनि युवा तथा किशोर किशोरीहरुका लागि आकर्षक कार्यक्रमहरु ल्याएर जसरी भएपनि प्रवचन सुन्ने बनुन् र सधर्मतिर लागुन् भनेर उहाँले हिउँको कक्षा कार्यक्रम, अंग्रेजी कक्षा आदिको कार्यक्रमहरु पनि दिनुहुन्छ । त्यस्तै किशोरीहरुका लागि ऋषिणी शिविर चलाएर पनि ती किशोरीहरुलाई बुद्ध शासनमा सामेल गराउने प्रयत्न गर्नुहुन्छ ।
बेलाबखतमा समय मिलाएर उपत्यका बाहिर जस्तै म्याग्दी, तनहुँ, मकवानपुर, नुवाकोट लमजुङ आदि जिल्लामा पनि बुद्ध शिक्षा फैलाउने शिविरहरु चलाउने गर्नुहुन्छ ।
बुद्ध शिक्षालाई मानव जीवनसँग जोड्न उहाँ व्यवहारिक कार्यक्रमहरुको आवश्यकता देख्नुहुन्छ । त्यसैले नियमित जस्तै विहारमा स्वास्थ्य शिविरहरु चलिरहन्छ । यी कार्यहरुलाई पनि उहाँ एक जना भिक्षुणीले गर्नुपर्नेै कामका रुपमा व्याख्या गर्नुहुन्छ ।
यतिमात्र होइन । अहिले उहाँ उमेर पुगेका र अशक्त नागरिकहरुको लागि शान्ति सुधम्मावास तथा सुलक्षण च्यारिटेवल अस्पताल बनाउने योजनामा हुनुहुन्छ । उहाँको लगन र मिहेनती काम गराइबाट प्रभावित भएर सरकारले तथा स्थानीय जनताले पनि उहाँलाई सक्दो सहयोग गरिरहेको पाइन्छ ।
गरे नसक्ने के छ र ? एक जना महिलाले परिवारको निर्णय विरुद्ध घरबार त्यागेर प्रवजित भई समाजमा बुद्ध शिक्षाको प्रचार प्रसार गर्नेमात्र होइन समाजलाई चाहिने शिक्षा, स्वास्थ्य एवं अन्य सेवा सुविधाको समेत व्यवस्था गर्न उहाँ तल्लिन हुनुहुन्छ । बुद्ध जन्मेको यस नेपालमा उहाँको जस्तो व्यक्ति सबै बौद्धहरु र अझ सबै नेपालीका लागि एक प्रेरणाको श्रोत हुनुहुन्छ भन्ने कुरा उहाँले अहिलेसम्म गर्दै आउनुभएको कामहरुले प्रमाणित गर्दछ ।

A writer, a journalist, an Esperantist and a student of Buddhism; and works at Bodhi TV in Nepal.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store